Từ dụng cụ truyền thống đến bản in hoàn thiện

Người thợ lựa chọn những cây gỗ thị già có thớ gỗ mịn, ít cong vênh và độ bền cao. Sau khi được xẻ thành từng tấm theo kích thước phù hợp, ván được ngâm trong nước từ một đến sáu tháng để loại bỏ nhựa gỗ, giúp hạn chế nứt gãy và tăng khả năng hút - nhả mực trong quá trình in. Tiếp đó, ván được hong khô tự nhiên, bào nhẵn hai mặt, cắt theo đúng kích thước và phủ một lớp dầu thực vật để tạo bề mặt ổn định trước khi khắc.

Nội dung cần khắc được các nghệ nhân hoặc người viết chữ chép cẩn thận lên giấy. Sau khi hoàn thành, bản viết được kiểm tra và hiệu đính kỹ lưỡng để đảm bảo không có sai sót. Nếu phát hiện lỗi, người thợ sẽ chỉnh sửa trực tiếp trên bản mẫu hoặc viết lại toàn bộ trước khi chuyển sang công đoạn tiếp theo.

Bản viết sau khi hoàn thiện được lật ngược và dán lên mặt ván bằng hồ nếp. Nghệ nhân dùng tay miết đều để giấy bám chặt vào gỗ, sau đó phủ một lớp dầu thực vật lên bề mặt để các nét chữ hiện rõ hơn. Công đoạn này giúp người thợ quan sát chính xác từng đường nét trong quá trình khắc.

Đây là công đoạn quan trọng nhất và đòi hỏi trình độ kỹ thuật cao. Sau khi bản mẫu được chuyển lên mặt gỗ, nghệ nhân bắt đầu soi chỉ để tạo đường viền định hình bố cục, sau đó lần lượt khắc các đường nét hình ảnh, hoa văn và chữ theo chiều thuận tay để đường dao liền mạch, sắc nét. Khi các chi tiết chính đã hình thành, nghệ nhân tiến hành khắc diềm, loại bỏ các mảng gỗ lớn xung quanh, rồi moi lòng phần gỗ giữa các chi tiết để tạo độ nổi và chiều sâu cho bản khắc. Quá trình được thực hiện từ mảng lớn đến chi tiết nhỏ, kết hợp khắc, chỉnh sửa và kiểm tra liên tục. Cuối cùng, các rãnh khắc được làm sạch, chỉnh lại đường dao và loại bỏ mùn gỗ để chuẩn bị cho công đoạn in.

Mực chu sa được quét đều lên toàn bộ bề mặt ván bằng chổi thông hoặc con lăn, sau đó tờ giấy dó được đặt cẩn thận lên mặt ván. Người nghệ nhân sử dụng chổi xoa hoặc xơ mướp miết nhẹ trên bề mặt giấy để mực thấm đều vào từng đường khắc. Lực tay phải được điều chỉnh vừa đủ để hình ảnh hiện rõ mà không làm nhòe nét in. Bản in đầu tiên luôn được dùng để kiểm tra chất lượng. Nếu phát hiện lỗi nhỏ, nghệ nhân sẽ tiến hành điền bản, cắt bỏ phần bị sai, khắc lại chi tiết mới và ghép vào đúng vị trí trên ván. Chỉ khi bản in thử đạt yêu cầu, quá trình in chính thức mới được thực hiện.

Các bản in sau khi hoàn thành được hong khô tự nhiên và kiểm tra lần cuối trước khi đưa vào sử dụng hoặc trưng bày. Mỗi bản in đều mang những dấu ấn riêng của quá trình chế tác thủ công, chính điều đó tạo nên giá trị độc bản và sức sống riêng cho mỗi tác phẩm của Mộc bản Thanh Liễu.